‌مێژووی زاراوه‌ی چه‌پ

پۆڵا

چه‌پ زاراوه‌یه‌که ، زۆر له ‌بواری بیر و سیاسه‌تدا به‌کارهێنراوه و به‌کارئه‌هێنرێت. کاتێك باسی چه‌پ ئه‌کرێت ، ناکرێت باسی به‌رامبه‌ره‌که‌شی نه‌کرێت که ئه‌ویش ‌زاراوه‌ی ڕاسته‌. چه‌پ و ڕاست یه‌که‌یه‌کی دژ به ‌یه‌كتر پێكدێنن که‌ هه‌میشه له ململانێدان و له ئه‌نجامی ئه‌م دژایه‌تییه‌شدا گۆڕانکارییه هه‌مه‌جۆره‌ ئابوری ، کۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسییه‌کان ڕووئه‌ده‌ن.

په‌یدابوونی زاراوه‌ی ڕاست و چه‌پ له ‌ڕووی مێژووییه‌وه‌ ، ئه‌گه‌ڕێته‌وه بۆ سه‌رده‌می پێش شۆڕشی گه‌وره‌ی فه‌ره‌نسا. کاتێك که‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌رانی فه‌ره‌نسا کۆبوونه‌وه‌یه‌ك ئه‌کات ، ئه‌و نوێنه‌رانه‌ی که‌ به‌رهه‌ڵستکاربوون و داوای گۆڕانکارییان ئه‌کرد ، له ‌لای چه‌په‌وه دائه‌نیشن و ‌ده‌ره‌به‌گ و پیاوانی ئایین و ئه‌وانه‌ی داکۆکییان له ڕژێمیش ئه‌کرد له ‌لای ڕاسته‌وه دائه‌نیشن!

بۆ یه‌که‌م جار ، له‌وه‌وه زاراوه‌ی چه‌پ و ڕاست په‌یدائه‌بێت و ئه‌بێته بنچینه‌یه‌ك بۆ  پێناسه‌کردنی بیر و تیۆری و سیاسه‌ته‌کان ، به ‌چه‌پڕه‌ویی یان به ‌ڕاستڕه‌ویی.

که‌س نازانێت ئه‌و شێوه دانیشتنه‌ی نوێنه‌ران له ‌ئه‌نجومه‌نه‌که‌دا ، به ‌لای ڕاست و به‌ لای چه‌پدا ، به ‌مه‌به‌ست بووه‌ یان به ‌ڕێکه‌وت! ئایا‌ به‌رهه‌ڵستکاران بڕیاریان دابوو که‌ له ‌لای چه‌پ دابنیشن ، یان ده‌ره‌به‌گه‌کان و پیاوانی ئایین بێزیان نه‌هاتووه له ‌لای که‌سانێكه‌وه‌ دابنیشن که‌ له ڕووی چینایه‌تی و کۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ له‌ ‌خوار خۆیانه‌وه ‌بن! ئه‌و چه‌پانه‌ی ئه‌نجومه‌ن که‌ داوای گۆڕانیان ئه‌کرد ، پێکهاتبوون له بازرگانه‌کان و ئه‌و ڕۆشنبیرانه‌ی که‌ پشتیوانییان لێئه‌کردن. بازرگانه‌کان هه‌ستیان ئه‌کرد ڕژێمی ده‌ره‌به‌گایه‌تی کۆسپێکه له ‌به‌رده‌م بازرگانییه‌که‌یاندا. کاتێك بازرگانێك له ‌میرنشینێكه‌وه‌ کاڵایه‌کی ئه‌گواسته‌وه بۆ میرنشینێکی تر ، ئه‌بووایه‌ باجی بدایه. به‌و شێوه‌یه به‌ چه‌ند ناوچه‌دا‌ بڕۆیشتایه ، ئه‌بووایه‌ باجی خۆی بدات ، ئه‌مه‌ ئه‌بووه هۆی که‌مبوونه‌وه‌ی قازانجیان ، له‌به‌رئه‌وه له‌و (سه‌رده‌مه‌دا) ئه‌و دروشمه‌ به‌ناوبانگه‌‌یان به‌رزکرده‌وه که‌ بریتی بوو له‌ (لێبگه‌ڕێ کاربکات .. لێبگه‌ڕێ تێبپه‌ڕێت). بازرگانه‌کان داوایان ئه‌کرد که‌ ڕزگاریانببێت له ‌باجی ناوچه‌کان و ‌فه‌ره‌نسا ببێت به وڵاتێکی یه‌ك پارچه‌ ، نه‌ك دابه‌شکراو له‌نێوان میرنشینه‌کاندا.

به کورتیی ئه‌و چه‌پانه داوای گۆڕینی ڕژێمیان ئه‌کرد و ‌هه‌وڵی ئه‌وه‌یان ئه‌دا ڕژێمێك دروستبکه‌ن که‌ بگونجێت له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌نده‌کانیاندا و ڕێگا خۆشبکات بۆ قازانجی زۆرتریان.

شۆڕشی فه‌ره‌نسا هه‌ڵگیرسا و ڕژێمی پاشایه‌تی ڕوخا و ڕژێمێکی کۆماریی دامه‌زرا و ده‌سه‌ڵاتی بۆرجوازیی گه‌شه‌ی کرد.

ئه‌و که‌سانه‌ی که‌ شۆڕشیان کرد ، ‌ئه‌و نوێنه‌ره‌ چه‌پڕه‌وانه‌ی ناو ئه‌نجومه‌نی فه‌ره‌نسا نه‌بوون! به‌ڵکوو جه‌ماوه‌ری ڕاپه‌ڕیوی چه‌وساوه‌ و ڕه‌نجده‌رانی فه‌ره‌نسا بوون ‌و قه‌ڵای پاستێلیان گرت و ده‌ستیانگرت به‌سه‌ر چه‌کی سوپادا.

ئه‌گه‌ر ڕاپه‌ڕینی جه‌ماوه‌ری فه‌ره‌نسا نه‌بووایه‌ ، شۆڕش له‌ ڕێگای چه‌په‌کانی ئه‌نجومه‌نه‌وه‌ نه ‌ئه‌کرا. چه‌پی ڕاستینه‌ ئه‌و جه‌ماوه‌ره تێکۆشه‌ره‌یه‌ که ‌له‌ژێر چه‌وسانه‌وه‌دایه و ‌هه‌وڵئه‌دات بۆ گۆڕینی ئه‌و ڕژێمه‌ی که‌ مافه‌کانی لێ زه‌وتئه‌کات.

هه‌روه‌ها ‌خه‌باتئه‌کات بۆ په‌یدابوونی ڕژێمێکی نوێ که‌ ئازادی ‌بکات له چه‌وسانه‌وه. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش پێویستی به ‌سه‌رکردایه‌تییه‌ک هه‌یه که‌ بتوانێت کۆیانبکاته‌وه و ڕێکیانبخات و ‌ئاڕاسته‌یانبکات له‌و‌ تێکۆشانه‌دا.

له‌م سه‌ره‌تایه‌وه‌‌ بۆمان ده‌رئه‌که‌وێت که‌ پێناسه‌ی چه‌پ به ‌شێوه‌یه‌کی گشتیی له هه‌موو کۆمه‌ڵگاکان و له قۆناغه‌ جیاجیاکاندا به‌پێی په‌ره‌سه‌ندنی ئه‌و کۆمه‌ڵگایانه‌ ، به‌کارئه‌هێنرێت.

ئه‌مه ‌کورته‌یه‌‌کی چڕی په‌یدا بوونی زاراوه‌ی چه‌پ بوو. بێگومان چه‌پ له ‌ڕووی تیۆری و بیر و سیاسه‌ته‌وه‌ ، گۆڕانکاریی زۆری به‌سه‌ردا هاتووه. بزوتنه‌وه‌ی چه‌پیش له ‌سه‌ره‌تای په‌یدابوونیه‌وه ‌تا ئه‌مڕۆ ، قۆناغی جۆراوجۆری بڕیوه ، لایه‌نی توندڕه‌و و میانڕه‌ویشی هه‌میشه‌ هه‌ر هه‌‌بووه و ‌که‌سانی هه‌لپه‌رستی تیادا ده‌رکه‌و‌تووه و زۆر جار وا ڕێککه‌وتووه‌ که‌ هه‌ندێک له‌ چه‌پڕه‌وه‌‌کانی دوێنێ ‌ببن به‌ ڕاستڕه‌وه‌‌کانی ئه‌مڕۆ و بێگومان هه‌ندێک جاریش به‌ پێچه‌وانه‌وه‌ ڕوویداوه‌.

تا چه‌وسانه‌وه و هه‌ژاریی هه‌بێت ، بیری چه‌پ و بزوتنه‌وه‌که‌ی هه‌ر به‌رده‌وامه‌ ‌بۆ بنیادنانی کۆمه‌ڵگایه‌کی یه‌کسان. ‌مێژوو ئه‌و ڕاستییه‌ی سه‌لماندووه‌ که‌ نابێت چه‌په‌کان دۆگمابن و ئه‌بێت ‌ڕێگای دیموکراتیی بگرنه‌ به‌ر بۆ به‌دیهێنانی به‌رنامه‌یان.