پێكهێنانی به‌ره‌يه‌كی چه‌پی فره‌وان
له‌ بارودۆخی ئه‌مڕۆی كوردستاندا ، پێویستییه‌کی مێژووییه‌

ئه‌حمه‌د هه‌ورامیی

بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریی گه‌لان له‌ جيهاندا و هه‌ر وه‌ک بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریی گه‌لی كوردستانیش به‌شێکه‌ لێی ، له‌ سه‌رده‌می شه‌ڕی سارددا ئامرازێكی ململانێ و گوشار بوو بۆ سه‌ر ده‌وڵه‌تانی ناوچه‌كه‌ ، له‌ لايه‌ن هه‌ردوو جه‌مسه‌ری ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاواوه‌.
ئه‌مڕۆ گه‌لی کوردستان بووه‌ به‌ مایه‌ی بایه‌خی ده‌وڵه‌تان ، له‌به‌رئه‌وه‌ی که‌ نیشتمانه‌که‌ی له‌ ناوچه‌يه‌كی ستراتيجيیدایه‌ و سامانێکی گه‌وره‌ی نه‌وتی هه‌یه‌ ، كێشه‌كه‌ی بايه‌خێكی گرنگی پێئه‌درێت ، به‌تايبه‌تیی له‌ لايه‌ن ئه‌و ناوه‌ندانه‌وه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندی تايبه‌تيیان له‌ ناوچه‌كه‌دا هه‌يه.
درێژه‌پێدانی ئه‌م بارودۆخه‌ی ئێستا ، به‌بێ پێكهێنانی ئاڵوگۆڕێكی ته‌واو ، ماناى خۆله‌خشته‌بردنه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك ڕاستيی زه‌ق و كات به‌فيڕۆدان و لاوازیی په‌يوه‌ندیيمان به‌ پێشكه‌وتنخوازه‌كانی كوردستانه‌وه‌.
بزوتنه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی لێكدانه‌وه‌يه‌كی ڕون و ئاشكرای ئه‌وێت كه‌ ئه‌بێت بزوتنه‌وه‌يه‌كی كۆمه‌ڵايه‌تی بناغه‌که‌ی بێت و ئه‌بێت ديارده‌يه‌كی له‌به‌رچاو و هه‌ستپێكراوی هه‌مووان بێت. ئه‌و گيروگرفتانه‌ی که‌ ئه‌مڕۆ كۆمه‌ڵگاکه‌مان توشی بووه‌ ، به‌ به‌ڵێن و دروشم چاره‌سه‌رناكرێن.
ده‌مێكه‌ هيچ هه‌نگاوێكی ڕاستينه‌ نه‌نراوه‌ بۆ به‌ديهێنانی ئامانجه‌ ڕاگه‌يانراوه‌كان. ئه‌بێت دڵنيابين له‌ ڕاستگۆيی پێداگرتنمان له‌سه‌ر ئامانجه‌كان و كردنه‌وه‌ی ڕێگا بۆ دايالۆگی به‌رهه‌مبه‌خش ده‌رباره‌ی‌ بابه‌ت و پرۆژه ‌هاوبه‌شه‌كان و گۆڕانكاریی له‌سه‌ر ئاستی كوردستان و عێراق و ناوچه‌كه‌ ،‌ ئه‌وه‌ش ڕێخۆشكه‌ره‌ بۆ هه‌ڵسوڕانێكی بزوتنه‌وه‌ی چه‌پی ڕاستینه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری كوردستاندا.
سياسه‌تی ڕاست و دروست و هه‌ڵسوڕانی چالاكانه‌ی فكريی و پراكتيكیی له‌و پێناوه‌دا ، له‌سه‌ر زه‌مينه‌ی ئيمكاناتی واقيعيی و كۆمه‌ڵايه‌تی و سياسی ، ڕاده‌ی ده‌ور و نه‌خشمان له‌م پرۆسه‌يه‌دا ديارییئه‌كات.
له‌ سێبه‌ری نه‌بوونی بزوتنه‌وه‌يه‌كی جه‌ماوه‌ریی ديموكراتی خاوه‌ن به‌رژه‌وه‌ندی كۆمه‌ڵ ، ده‌سه‌ڵاتی فه‌رمانڕه‌وايی شێوه‌ بيرۆكراتییه‌ک ئه‌هێنێته‌ ئاراوه‌ و به‌ره‌و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ركوتكه‌ريی و وازهێنان له‌ شێوازی ديموكراتی و شێوازی كۆمه‌ڵگای شارستانیی ئه‌ڕوات.
له‌دوای ڕاپه‌ڕينی ئاداری 1991ـه‌وه‌ و تا ئێستا ، چه‌ندان ڕه‌وت و لايه‌ن و باڵى سۆشياليستيی و كرێكاریی و چه‌پ هاتوونه‌ته‌ مه‌يدانی خه‌باتی سياسيه‌وه‌ ، له‌ناو سه‌نگه‌ری كێشه‌ و ئامانجه‌ چينايه‌تی و نه‌ته‌وايه‌تيیه‌کاند تێكه‌ڵ بوون. سه‌ره‌تا هه‌ر يه‌كه‌ خۆی وه‌ك ئه‌ڵته‌رناتيڤی سياسی و به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی و كۆمه‌ڵايه‌تی ناساند له‌ به‌رامبه‌ر سه‌نگه‌ری ده‌سه‌ڵاتی نه‌ته‌وايه‌تی سياسی كورددا. بوونی خۆيان ڕاگه‌ياندن و له‌ هه‌وڵى ئه‌وه‌دا بوون فره‌وانترين جه‌ماوه‌ر له‌ ده‌وری خۆيان كۆبكه‌نه‌وه‌ و هێزی كرێكاريی و زه‌حمه‌تكێش بۆ داکۆکیی له‌ ده‌ستكه‌وت و ئامانجه‌كانی ڕاپه‌رين دروستبكه‌ن.
به‌داخه‌وه‌ زۆربه‌ی ئه‌نجامی ئه‌و هه‌وڵ و ته‌قه‌لايانه‌ بۆ به‌رگرتن له ‌په‌رشوبڵاويی و يه‌كڕيزیی بزوتنه‌وه‌يه‌كی چه‌پی راديكال به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵاتی بۆرجوا ، نه‌ك بێ به‌رهه‌م و بێ ده‌ستكه‌وت بوو ، به‌ڵكوو مه‌يل و باڵى سه‌روو چينايه‌تی و پاسيڤیستيی و هه‌لپه‌رستيی و ده‌سته‌چێتی (سێكتاريزم) ، بوونه‌ هۆی لاوازكردنی بزوتنه‌وه‌ی كرێكاريی و كۆمونیستيی له‌ مه‌يدانی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌يان له‌گه‌ڵ هێزی بزوتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وايه‌تی ده‌سه‌ڵاتداردا.
ئه‌گه‌ر چی بۆ ماوه‌يه‌كی كه‌ميش سيمای يه‌كگرتوو و يه‌كپارچه‌یى خۆيان پێشاندا ، به‌ڵام په‌رته‌وازه‌يی و پارچه‌پارچه‌ بوونيان و جياوازیی بيروڕايان به‌ شێوازی ئينشقاقیی سه‌ریهه‌ڵدا و تياياندا ڕوویدا كه‌ هۆی ناكۆكیی نێوانيان ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هه‌ندێک كێشه‌ و لێكدانه‌وه‌ی جياواز له‌ باره‌ی:
1- له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك كێشه‌ی (ئايديۆلۆجیی و سياسی و ڕێكخراوه‌يی) ، ناكۆكیی له‌ نێوانياندا ئه‌بینرێت.
2- لێكدانه‌وه‌ی جيايان ده‌رباره‌ی ڕووداوه‌كانی (كۆن و نوێ)ی جيهان و بزوتنه‌وه‌ی كۆمونیستيی و سۆشياليستیی هه‌بووه ‌و هه‌يه‌.
3- باری سه‌رنجيان ده‌رباره‌ی باری سياسی كوردستان و عێراق و ناوچه‌كه‌ له‌ يه‌كتر دور بوون ، به‌تايبه‌تیی دوای ڕوخانی ڕژێمی سه‌دام.
4- ڕای جياوازيان له‌سه‌ر ڕواڵه‌تی بزوتنه‌وه‌ی (سۆشياليزم) به‌رامبه‌ر بزوتنه‌وه‌ی (ناشيۆناليزم) هه‌بووه‌.
5- ڕايان له‌سه‌ر به‌رنامه‌ی دواڕۆژ و چۆنيه‌تی بينينی ئاسۆی بزوتنه‌وه‌ی چه‌پ و ئه‌رك و پێويستیيه‌كان و كاريگه‌ريیه‌كانی پێشكه‌وتن و گه‌شه‌كردنی كۆمه‌ڵايه‌تی و هه‌ڵبژاردنی شێوه‌ی ژيان و سيستمی داهاتوو ، شيكردنه‌وه‌يه‌كی يه‌كگرتوويان نیه‌.
ئه‌و هۆكار و فاكته‌ره‌ سه‌ره‌كيیانه‌ كه‌ ئێستا چه‌په‌كانی زيادتر خستووه‌ته‌ ژێر باری به‌رپرسياریی مێژووييه‌وه ‌، ئه‌وه‌يه‌ كه‌ له‌م قۆناغه‌دا له‌ هه‌موو كاتێك زيادتر هه‌ستكردنيانه‌ به‌ لاوازيی و په‌راوێزيی و گۆشه‌گيریی بزوتنه‌وه‌كه‌يان ، به‌تايبه‌تیی له‌سه‌ر ئاستی كوردستان ، به‌ئاشكرا ئه‌یبينین و هه‌ست به‌وه‌ ئه‌كه‌ين كه‌ ژماره‌يه‌كی فره‌وان له‌ كه‌سايه‌تی سياسی و سۆشيالیست و ماركسيی و چه‌پ له‌ ئه‌ڵقه ‌و گرو و ڕێكخراوی جۆراوجۆری سياسیدا ده‌رکه‌وتوون ، به‌ بيانووی ناواقیعيی و نازانستیيه‌وه‌ ، خۆيان دوره‌په‌رێز خستووه ‌، كاريگه‌ریی به‌رچاو و هه‌ستپێكراويان له‌ناو بزوتنه‌وه‌ی كرێكاريی و چه‌پدا نیه. كه‌واته‌ ئه‌مڕۆ ئه‌ركی سه‌رجه‌م هه‌ڵسوڕێنه‌رانی ماركسيی و سۆشيالیستيی و چه‌په‌كان په‌یوه‌ستبوونه‌ به‌ بزوتنه‌وه‌يه‌كی چه‌پی راديكال له‌ كوردستاندا ، ئه‌مه‌ش مه‌رج و پێويستیی ئه‌ركی سه‌ره‌كیيمانه‌ له‌م قۆناغه‌دا و دواخستنی بۆ ئايينده‌ ، سپارده‌ هه‌ڵناگرێت.
په‌يامێك ، به‌رنامه‌يه‌ك كه‌ ئێستا له‌ ئه‌ستۆی چه‌په‌كاندايه‌ ، پياده‌كردنی پراكتيكه‌ له‌ شوێنی كار و ژياندا و بۆی ده‌ست به‌كارببين و كات به‌فیڕۆ نه‌ده‌ين ، ته‌نیا په‌ره‌پێدان و گه‌شه‌پێدانی خۆپه‌روه‌رده‌كردن و خۆنوێكردنه‌وه‌يه‌ به‌ تيۆریی و پرۆسه‌ی هۆشیارییانه‌ له‌ پانتايی بزوتنه‌وه‌ی چه‌پدا که‌ تاكه‌ هه‌نگاوی چاره‌نوسییه‌ و ئه‌بێت له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی پرینسيپی فه‌لسه‌فه‌ و فكریی و سياسيدا بێت ، يه‌كده‌نگيی و هاوهه‌ڵوێستيی و يه‌كگرتوويی و هاوكاريیمان له‌سه‌ر بنه‌مای داڕشتنی به‌رنامه‌يه‌كی ستراتيجیی ئاينده‌مانه‌ بۆ هێنانه‌دی كۆمه‌ڵگايه‌كی ئاسوده‌ و بێ چه‌وسانه‌وه‌ ، له‌پێناوی هێنانه‌دی به‌ره‌یه‌كی فره‌وانی چه‌پی يه‌كگرتوودا.
بۆ كۆتايیهێنان به‌ په‌رته‌وازه‌يی و دوره‌په‌رێزیی چه‌په‌كان ، پێويسته‌ ڕه‌چاوی ئه‌م خاڵانه‌‌ بكرێت:
1- دانانی به‌رنامه‌يه‌ك بۆ وتووێژکردنی خاڵه‌ هه‌ڵپه‌سێنراوه‌كان له‌ناو ڕيزه‌كانی بزوتنه‌وه‌ی چه‌پدا.
2- ديارییكردنی خاڵى مه‌بده‌ئیی يه‌كگرتن و دانانی مينبه‌رێكی فكریی بۆ ده‌رخستنی بيروڕا جياوازه‌كان و هه‌وڵدان بۆ يه‌كخستنيان له‌ به‌رنامه‌يه‌كی يه‌كگرتوودا.
3- ئاگاداربوون له‌ كۆكردنه‌وه‌ی ئه‌و كۆمه‌ڵ و گروپ و كه‌سانه‌ی كه‌ پیاداچوونه‌وه‌ی فكريیان هه‌يه‌ له‌سه‌ر بيروباوه‌ڕه‌کان و‌ هه‌ڵسوڕێنه‌ری ڕاستیی بزوتنه‌وه‌كه‌ن.
4- هه‌ڵوێستی يه‌كگرتوويان هه‌بێت به‌رامبه‌ر ده‌سه‌ڵات و ڕووداوه‌كانی ناوخۆ و له‌سه‌ر تێفكرينی هاوبه‌ش.
5- ده‌خاله‌تكردنی بزوتنه‌وه‌كه‌ له‌سه‌ر ڕووداوه‌كان به‌ يه‌كگرتوویی له‌سه‌ر ئاستی جيهان و ناوچه‌كه‌ و عێراق.
ئه‌بێت چه‌په‌كان تێكۆشانی فكريی و سياسيیان له‌ژێر ڕۆشنايی فه‌لسه‌فه‌ی ڕياليزمیی له‌ سه‌رچاوه‌ی توێژينه‌وه ‌و لێكۆڵينه‌وه‌ی سروشتدا دابنێن و ئه‌بێت بناغه‌ی هۆشياریی فكريی و سياسیيان له‌پێناوی گۆڕانكاریی ڕيشه‌یی له‌ كۆمه‌ڵدا دابڕێژن و ئه‌و هۆشياريیه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كانی ژيانی سياسی و ئابوری و كۆمه‌ڵايه‌تی ڕۆشنبيريیدا ڕه‌گ دابكوتێت و هه‌ڵوێستوه‌رگرتن بێت له‌ خۆ و له‌ كۆمه‌ڵ و ده‌وڵه‌ت و هه‌موو ده‌زگا و ياسا و دابونه‌ريتی سيستمی باڵاده‌ست و به‌ديله‌ جياكانی ئه‌م جيهانه‌ی چه‌وسانه‌وه‌ی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵكی كۆمه‌ڵگا و تێكۆشان له‌پێناوی به‌رزترين ڕاده‌ی ژيان بۆ دواڕۆژی مرۆڤايه‌تی و نه‌هێشتنی چه‌وساندنه‌وه‌ی چينه‌کانی خوارووی كۆمه‌ڵگا.
كاتی گۆڕان و چاكسازیی هاتووه‌ و ئه‌بێت ئه‌و هێڵه‌ سوره‌ ببه‌زێنين كه‌ بووه‌ته‌ هۆی هه‌يمه‌نه‌ و قۆرخكردنی ده‌سه‌ڵاته‌كان و هه‌ڵكشانی گه‌نده‌ڵيی و داته‌پينی ژێرخانی ئابوری كوردستان. كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ ميلله‌ت به‌ ئاگابێته‌وه‌ و خۆی ئااده و نوێ بكاته‌وه‌ بۆ ئه‌م جاره‌ی ه‌ڵبژاردنی پارله‌مان و ڕازیی نه‌بێت كه‌ سينايۆی پارله‌مانه‌كه‌ی پێشوو به‌سه‌ريدا بسه‌پێنرێت. ئه‌ندامه‌كانی پارله‌مانی پێشوو پێش هه‌ڵبژاردنيان به‌ ڕێكه‌وتن (توافق) دانران ، ئه‌وه‌نده‌ی نوێنه‌ری حيزبه‌كانن ، نيو ئه‌وه‌نده‌ به‌ ئاگانه‌بوون له‌و به‌سه‌رهاتانه‌ی که‌ به‌سه‌ر گه‌له‌كه‌ماندا ئه‌هات ، له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌وان نوێنه‌ری نه‌بوون.
ئه‌مڕۆ ئه‌ركی به‌ په‌له‌ی (يه‌كیه‌تی چه‌پ) ئه‌وه‌يه‌ وه‌ك به‌ره‌يه‌كی به‌هێزی جه‌ماوه‌ری فره‌وان خۆی ڕێكبخات له‌سه‌ر داخوازيیه‌كانی جه‌ماوه‌ر بۆ يه‌كگرتن له‌گه‌ڵ گروپ و لايه‌ن و حيزب و كه‌سانی پێشكه‌وتنخواز و ڕۆشنبير له‌ ليستێكی يه‌كگرتووی به‌ره‌ى چه‌پدا ، بۆ به‌شداریی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌نجومه‌نی پارێزگا و پارله‌مانی كوردستان ، له‌پێناوی گۆڕينی سيستمی ده‌سه‌ڵات و چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتێك كه‌ ئازاديی و مافه‌كانی مرۆڤی تيادا دابینببێت و كۆتايی به‌ گه‌نده‌ڵیی و سه‌ركوتكه‌ریی و بێكاريی و ئاواره‌يی و زه‌وتكردنی سامانی وڵات بهێنێت.
ئه‌بێت چه‌په‌كان زيادتر بايه‌خ به‌ تێكۆشانی فكريی و سياسی بده‌ن ، له‌به‌ر ڕۆشنايی فه‌لسه‌فه‌ی واقیعییدا ، چونكه‌ چه‌پ به‌ وێنه‌ی بزوتنه‌وه‌يه‌كی كۆمه‌ڵايه‌تی و سياسی بۆ نوێنه‌رايه‌تیكردنی به‌رژه‌وه‌ندی توێژێكی ديارییكراوی كۆمه‌ڵ له‌ دايه‌نگای پارله‌ماندا ، ئه‌بێت ناسنامه‌ی خۆی هه‌بێت ، دامه‌زراندنی به‌ره‌يه‌كی چه‌پی فره‌وان بۆ ڕزگارکردنی جه‌ماوه‌ری به‌شمه‌ينه‌تی گه‌له‌ سته‌مديده‌كه‌مانه‌ و كارێكی به‌په‌له‌ و پێويسته. ململانێ له‌سه‌ر ئاستی كوردستاندا ، چه‌په‌كان له‌ ڕوانگه‌ی بيری راديكالیى خۆيانه‌وه‌ ئه‌توانن هێزێكی سه‌ره‌كیی هاندانی كۆمه‌ڵانی خه‌ڵك بن بۆ به‌ديهێنانی داخوازييه‌كانيان.
2009-03-12

 

------- هه‌ر نوسراو و بابه‌تێک به‌ ناوی پارتی چه‌پی کوردستانه‌وه‌ نه‌بێت ، ته‌نیا ده‌ربڕی نوسه‌ر و خاوه‌نه‌که‌یه‌تی --------